Чэ, хайдах баарынан, өйдөбүл хаалбытынан саҕалыым... Саша Корнилов улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчытааҕы республиканскай спортивнай интернат – оскуолаҕа ыраах Эдьигээн улууһуттан 2001 сыл күһүнүгэр сэттис кылааска туттарса диэн кэлбитэ. Кинини аҕата Александр Иосифович арыаллаан аҕалбыта уонна тустуунан утумнаахтык дьарыктаннын диэн Саха республикатын үтүөлээх тренерэ Игнат Михайлович Сысолятиҥҥа туттарбыта.

Эдьигээнтэн кэлбит оҕолору учууталлар тутатына бары чугастык ылынар этибит, киэн туттар сулуспут, олимпийскай чемпион Роман Дмитриев дойдутуттан кэлбит буоллахтарын иһин буолуо, бастакы өйдөбүл кинини кытта сибээстээх буолара... Бастакы көрүүгэ, Сааска ып-ыраас сэбэрэлээх, уол барыта ымсыыра көрөр «Россия” диэн спортивнай экипировка таҥастаах, бэрээдэктээх, куоҕайа-нусхайа туттубут кырачаан уол этэ. Оччолорго бииргэ төрөөбүт убайа Иосиф Корнилов биһиги оскуолаттан Дьокуускайга олимпийскай эрэллэри бэлэмниир училищеҕа барбыт кэмэ этэ, ол сыл кадеттарга Россия иккис призера буолары ситиспитэ. Онон Сааска оскуолабыт оҕото барыта билэр ситиһиилээх убайдаах буолан, тустуу эйгэтигэр уонна интэринээт усулуобуйатыгар адаптациятын, атыттарга холоотоххо, түргэнник, чэпчэкитик ааспыта. Уоһук 2003 сыллаахха эдэрдэргэ Россия чемпиона буолбутугар Сааска наһаа астыммытын, киэн туттубутун бары өйдүүбүт.

Спортивнай оскуолаҕа, дьиэлэриттэн тэйэ сылдьар, интэринээккэ олорор оҕолорго кылаас салайааччыта буолар олох туһунан миссия. Мин салайар тохсус кылааспар 18 уол, 3 кыыс буолан саҕалаабыттара. Сааска сөбүлүүр дьарыгар – тустуутугар умсугуйан туран дьарыктаммыта. Күрэхтэһиилэргэ ситиһиилэнэн, бастакы мэтээллэрин ылан үөрбүтэ-көппүтэ. Оҕолорго республика Дмитрий Данилов аатынан күрэҕин, Уһук Илин Федеральнай уокурук үрүҥ көмүс уонна боруонса призера буолбута, сахалартан бастакы норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Алексей Ермолаев, Алдан улуууһуттан бастакы СССР спордун маастра Виталий Енохов, Төлөйгө Петя Нестеров кэриэстэригэр ыытыллыбыт турнирдарга миэстэлэһэн, көбүөргэ ситиһии үөрүүтүн билбитэ. Кэлин эдэрдэргэ сахалартан РСФСР бастакы чемпиона Николай Гоголев бирииһигэр күрэххэ үрүҥ көмүс призер буолбута, «БАМ көбүөрэ” Бүтүн Россиятааҕы турнирга миэстэлэспитэ. Оскуола кэнниттэн Эдьигээнин чиэһин хапсаҕай араас күрэхтэригэр чиэстээхтик көмүскээбитэ. Тренерэ Игнат Михайлович этэринэн, Сааска сүрдээх «настырнай” этэ, “биирдэ Казахстаҥҥа эрчиллэр сборга бараары хаста да төхтөрүйэн кэлэн туруорсубута, көрдөспүтэ” диэн кэпсээбитэ. Тустуунан дьарыктанарыгар Сааскаҕа аҕатын Александр Иосифович өйөбүлэ улахан этэ, соҕуруу сбордарга Эдьигээнин улууһун, дьиэ кэргэнин үбүнэн эбии дьарыктатара. Бу барыта Сааска эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, кыанар буоларыгар олук буолбута. Футболга олус үчүгэйдик оонньуура, ону “Лучший нападающий”, “Лучший игрок” анал дипломнары ылбыта туоһулууллар.

Биһиги спортивнай оскуолабыт өссө “общеобразовательнай” диэн статустаах буолан, үөрэххэ ирдэбил эмиэ күүскэ турара. Сааска үөрэх чааһыгар биир тэҥник үчүгэйдик үөрэммитэ, нууччалыы эттэххэ, “твердая четверка”. Ийэтэ Анна Ильинична алын сүһүөх оскуола учуутала буолан буолуо, Сааска үчүгэй оҥкуллааҕа, кыраһыабай буочардааҕа уонна айар дьоҕурдааҕа. Кини үөрэҕэр биирдэ да учууталлар өттүлэриттэн сэмэлээһин киирбэтэҕэ, бары экзаменнары этэҥҥэ ааспыта. Биирдэ кылаас чааһыгар «оскуоланы туйгуннук бүтэрдэххитинэ кыһыл көмүс, биир-икки түөртээх буоллаххытына үрүҥ көмүс мэтээли ылыаххытын сөп” - диэбиппэр, Сааска “Онтон бронзаҕа хаһый, Татьяна Николаевна?” - диэн дэлби күллэрэн турардаах. Ону мин “Кырдьык даҕаны, тоҕо бронза мэтээл суоҕа буолла, баара буоллар биһи да кылаас син мэтээл ылыа этибит дии” - диэбитим...

Сааска кылааска ыытыллар дьаһалларга барытыгар көхтөөхтүк кыттара, туохтан да толлон турбутун улаханнык өйдөөбөппүн. Улаатан истэҕин аайы, олус аһаҕас, үөрүнньэҥ, көрдөөх-нардаах кэпсээннээх буолбута. Элбэх табаарыстааҕа, истиҥ доҕоттордооҕо. Кылааска лидер уолаттар ахсааннарыгар киирэрэ, барыны бары туруорсар, саҥалаах – иҥэлээх буола улааппыта. Уолаттар бэйэлэрин икки ардыгар олус чугас, убай-быраат курдук сыһыаннаахтар этэ, куруук бииргэ сылдьаллара, онон ала-чуо бу Сааска сырыылврв диэн чопчу киһи кэпсээбэт эбит. Интэринээккэ олорор буоланнар наар бииргэ, суулаһан сылдьаллара, дьээбэлэһэн кэпсэтэллэрэ, сорох кэпсээннэрин оннук, суолта биэрбэккэ, «кулгааҕым таһынан” аһаран кэбиһэрим. Туох баракаас оҥорбуттарын барытын чиэһинэ билинэллэрэ, ханнык кыыһы сөбүлүү көрбүттэрин олох кистээбэттэрэ. Ону истэ сатаан баран, “Ээ, чэ, итинник киһи аайы кэпсээбэт баҕайыта” диэн этэр буоларым. Онтукам баара, кэлин кылаас көрсүһүүлэригэр араас сырыыларын, мүччүргэннээх түгэннэрин кэпсээтэхтэринэ “сүрэҕим айахпар тахса сыһар”. Буолумна, эдэр сааска бачча элбэх уол тугу-тугу гымматахтара, толкуйдаабатахтара баарай... Наар “кылааскыт кыргыттарын өрө тутун, кинилэри кытта олоххут устун сылдьыаххыт, кэнники кыргыттаргыт эһигини абырыахтара” диирим. Билигин оннук истиҥ сыһыаннаахтарын көрөн үөрэбин.

Сааскабыт ийэтигэр Анна Ильиничнаҕа олус истиҥ сыһыаннааҕа, хомойуох иһин, аҕата Александр Иосифович бу олохтон соһуччу суох буолан, улахан охсууну ылбыта. Корниловтар дьиэ кэргэн Сааска элбэх ахсааннаах табаарыстарын, доҕотторун куоракка күрэхтэһэ кэллэхтэринэ, соҕуруу ааһан истэхтэринэ, дьиэлэригэр мэлдьи олус истиҥник көрсөллөрө, сылаас аһынан, дойдуларын балыгынан күндүлээн аһаталлара-сиэтэллэрэ. Оннооҕор, Сааска бэйэтэ барбат да буоллаҕына, уолаттарын “хоннороорун” диэн дьонугар эрийэн көрдөһөр буолара. Ону табаарыстара билигин да олус истиҥник махтана ахталлар.

“Учуутал олоҕун устата үөрэнэр” диэн сөпкө да этэллэр. Мин биһиги киэн туттар салайааччыбыт Егор Афанасьевич Борисов учууталын, кылааһын салайааччыта Далан туһунан биэрбит ахтыытыгар “Кини биһиэхэ элбэхтэ суруйтарара, онно биһи олоҕу ырыта, анаара үөрэммиппит” диэнин наһаа сэргии аахпытым уонна оҕолорбор, бары выпустарбар, ону туһанар этим. Кылаас чаастарыгар, кэмиттэн кэмигэр олохторун, ситиһиилэрин, алхастарын, сыалларын туһунан суруйтарар этим. Бу Сааска суруйууларыттан: «Мин сайыҥҥы сынньалаҥым бэрткэ түмүктэннэ. Дойдубар баран бултаатым, урукку доҕотторбун көрүстүм. Боторгуума диэн сиргэ уон биэс хонугу быһа бултуу сыппыппыт. Тыаҕа кустаабыппыт, балыктаабыппыт уонна биир кыыл таба өлөрбүппүт. Сайыҥҥы каникулбун үксүн тыаҕа сынньанным. Инники былааным диэн быйылгы үөрэх дьылыгар экзаменнарбар бэлэмнэниэм, бэрээдэги кэспэккэ сылдьааһын, общественнай үлэҕэ кыттарга, режими тутуһарга, уопсайынан эппиэтинэстээх буолааһын. Дьарыкпар өссө күүскэ кыһанан дьарыктанааһын, оччоҕо сыал-сорук көстөн иһиэ. Оскуоланы бүтэрдэхпинэ медицинскэйгэ эбэтэр манна ЧГИФКиСкэ киириэм», «Быйылгы сылга былааным олус күүстээх этэ, ол туолбата... Тустууга ДВФО үчүгэйдик тустан Россияҕа тустарга миэстэ ылааһыным туолбата. Оччоҕо былааным элбээн иһиэхтээх этэ», «Кэнники кэмҥэ кылааспыт ыһыллан баран, түмүлүннэ. Барыта биһиги уолаттартан тутулуктаах. Биир эмэ барытын түмэр уол баара буоллар. Ол эрээри, Татьяна Николаевна эн олох санаарҕаама, эһиил олох үчүгэй буолуохпут».

Кылаас салайааччытын быһыытынан иитээччибинээн Саргылана Николаевналыын, оҕолорбутугар үгүс дьаһаллары ыытарбыт. Кылааспыт иһинэн оскуолабытыгар бастакынан «Олимпийские чтения” диэн тэрийэн ыыппыппыт. Манна тренердэри жюри гынан, оҕолор улахан тургутууну ааспыттара. Сааска манна сөбүлүүр тустуугун, икки төгүллээх олимпийскай чемпион Мавлет Батыров туһунан доклады оҥорбута. Түмүккэ кыайыылааҕынан “Мониторинг участия борцов класса в соревнованиях” диэн докладынан Миша Гуляев кыайыылааҕынан тахсыбыта. Кылааспытыгар спортивнай күрэхтэргэ күүстээх учуот тэтэрээтэ баара, ким күрэхтэһииттэн кэлбитин спортивнай сектордар анал сурунаалга бэлиэтээн иһэллэрэ. Ким хас күрэхтэһиигэ сылдьыбыта, миэстэлэспитэ, сбордарга хас урогу көтүппүтэ барыта туһунан анализ быһыытынан ааҕыллыбыта.

Сааска айар, суруйар дьоҕурдааҕын кини мэлдьи суруйар открыткаларыгар, бэлэхтэригэр, ардыгар быһаарыыларыгар (Онто суох уолаттар ааспаттар буоллаҕа) көстөрө. Биирдэ арай кыра валентинка тиийэн кэллэ – иннигэр сибэкки уруһуйдаах, кэннигэр аныгылыы эттэххэ смайликтаах. Арыйбытым - уруокка хойутаабыттарыгар, Чурапчыга ыйытыыта суох барбыттарыгар бырастыы гыннарбыт уонна кэннигэр “Лети, лети с извинением, вернись, вернись с прощением” диэн суруйан биэрбит. Ону көрөн, үөрэҕин эрэ буоллаҕа... Уопсайынан, уолаттар кылаастара диэтэххэ, төһө да элбэхтэ мөҕүллэр-сэмэлэнэр да буоллаллар, наһаа аһаҕас дууһалаах, кэһиимсэх, бэлэх биэрэллэрин олус сөбүлүүр этилэр. Оннооҕор Армия күнүгэр кэргэммэр открыткалаах бэлэх оҥорбуттар этэ, святой Валентин күнүгэр араас уотунан умайар диэн, музыкалаах диэн сүрэхтэри биэрэллэрэ билигин саныырга олус күндү...Сааска учууталларын, тренердэрин Эдьигээнин көмүс хатырыктааҕынан, булдун аһыттан куруук күндүлүүрэ, кэлин даҕаны Саҥа Дьыл чугаһаатаҕына кэһиилэнэн кэлэн, ааҥҥа онтукатын биэрээри мичилийэ турара бу баарга дылы. Булт, айылҕа диэн баран муннукка ытаабыт оҕо буоллаҕа...

Сааска биир уратыта, кини наһаа ыраас, чэнчис этэ. Омуна суох, дьарыгын таҥаһын, маҥан наскыларын күн аайы суунара, корпуска кини олорор хоһо куруук холобурга сылдьара. Оронун анныгар куруук суунар таастаах буолара. Биир эмэ бэйэтин сатаан көрүммэт оҕону иитээччилэр дьээбэлэнэн, «бу уолу Корнил Сааска хоһугар киллэриэххэ наада” дииллэрэ. Оннук сиртэн-буортан тэйбит ыраас киһи этэ.

Олохтон барыан иннинээҕи саас Чурапчыга, Дьокуускайга ыытыллыахтаах Тарскай күрэхтэһиитин иннинэ кэлэн, барыбытын түмпүтэ, уолаттар бары кэлбиттэрэ, Асамнарын Тааттаттан аҕалан, олус истиҥ көрсүһүү буолбута. Хомойуох иһин, ол биһиги Сааскалыын тиһэх көрсүһүүбүт эбит. Онно «Манчаарыга” уолгутун 90 киилэҕэ көрөөрүн” дии-дии, дьээбэлэһэр харахтарынан мүчүҥнээн ылбыта, ол быыһыгар аҕатын туһунан истиҥник ахтыбыта, чугас дьоно уокка былдьаммыттарын харааста кэпсээбитэ...

Сааскабыт сырдык аатын үйэтитэн, 2022 сыллаахха төрөөбүт Эдьигээнин улууһун салалтатын, дьонун-сэргэтин, дьиэ кэргэнин кытта холбоон, кини аатынан оҕолорго коҥүл тустууга 2010-2011 сыллаах уолаттарга аһаҕас турнир тэрийбиппит. Бииргэ үөрэммит доҕотторо наһаа кыһаллан туран тэрийбиттэрэ. Онно эдэркээн тустууктар үгүс элбэх бириис тутан, астынан тарҕаспыттара. Турнир бастыҥ бөҕөстөрүнэн Сарыал Григорьев, Владимир Борисов ааттаммыттара. Эдьигээн эдэр бөҕөстөрүгэр анал бириистэр туттарыллыбыттара.

Александр Корнилов улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчытааҕы спортивнай оскуола – интернаты 2006 сыллаахха, Чурапчытааҕы государственнай физкультура уонна спорт институтын 2010 сыллаахха бүтэрбитэ. Иккис дойдута буолбут Чурапчытын олус таптыыра, түгэн көһүннэр эрэ кэлэ турара. Манна кини бу олоххо буһуу-хатыы оскуолатын ааспыта, манна кини эрэллээх ахтыһар доҕотторо бааллара, манна кини оҕолуу бастакы тапталы билбитэ... Оскуоланы бүтэрэригэр “Тиһэх чуорааҥҥа” хас биирдии оҕобутугар анал номинация туттарбыппыт, онно сытыы-хотуу, чобуо уолбутугар Саша Корниловка “Лед и Пламень” диэн анал аат туттарыллыбыта. Кырдьык да, хоту дойду хоһуун уола тыйыс айылҕаны кытта алтыһан, ууну-уоту ортотунан, кылгас олоҕу олорон ааһаахтаатаҕа... Онтон биир тургутукка “Дьол диэн тугуй?” диэн ыйытыыга, «Эйэ буоллаҕа дии”- диэн эппиэттээбит. Кырдьык, эйэ эрэ дьоллоох олоҕу аҕалар буоллаҕа. Билиҥҥи олоххо ол өссө күндүтүйэн иһэр. Сааскабыт тэбэнэттээх көрүүтэ, эдэркээн мөссүөнэ, кини туһунан сырдык өйдөбүл буолан, куруук сүрэхпитигэр сөҥөн сылдьыаҕа.

Татьяна Николаевна Дьячковская, кылааһын салайааччыта, Саха Республикатын үтүөлээх учуутала